Het leven van een kritische popzanger

Zimbabwe heeft heel wat bekende zangers en zangeressen. De bekendste is Thomas Mapfumo. Hij was actief gedurende de hele loopbaan van president Robert Mugabe en liet via zijn muziek altijd duidelijk merken wat hij van zijn beleid vond. Toen de onafhankelijkheid werd gevierd in 1980 en Mugabe president werd, trad Mapfumo op. Samen met de beroemde reggaezanger Bob Marley.

De leeuw van Zimbabwe

Maar toen Mapfumo zag dat Mugabe alleen macht wilde en de mensen onderdrukte, schreef hij protestnummers over hem. Voor Zimbabwanen is hij ‘de leeuw van Zimbabwe’, koning van het protestlied. Toen er censuur kwam werd Mapfumo’s muziek verboden en werd hij steeds vaker gearresteerd. Uiteindelijk moest hij vluchten. Hij woont nu in de Verenigde Staten. Maar nog steeds is hij de stem van het volk. Zelf zegt hij dat hij ‘de stem van de stemlozen’ wil zijn, van degenen die de mond wordt gesnoerd.
Wat betekent het om een kritische zanger te zijn in een onvrij land. Wat is het bijzondere van Mapfumo’s muziek? Is er ook een plaats waar censuur niet bestaat?

In deze module leer je:

• Hoe muzikanten in Zimbabwe hun muziek gebruiken om te protesteren.
• Hoe het leven en de muziek van de populaire R&B zanger Thomas Mapfumo verweven zijn met de recente geschiedenis van Zimbabwe.
• Wat het traditionele instrument mbira in Zimbabwe betekent, in de muziek én de politiek.

Opdracht 1

R&B zanger Thomas Mapfumo protesteert met zijn muziek tegen de gang van zaken in Zimbabwe. Hij noemt de naam Mugabe niet, maar iedereen weet dat zijn teksten over hem gaan. Deze muziekstijl heet Chimurenga, het Shona woord voor ‘strijd’. In Nederland noemen we teksten in deze stijl protestliederen. Lees de vertaalde songteksten hieronder en beantwoord de volgende vragen:

1. Mapfumo zegt dat 28 jaar onafhankelijkheid ‘niets heeft opgeleverd’. Noem drie negatieve gevolgen van Mugabe’s beleid waaruit blijkt dat Mapfumo gelijk heeft.
2. Wat zegt Mapfumo aan het einde van het concert? Over wie heeft hij het dan met name, denk je?

Kuvarira Mukati/Lijd In Stilte - Thomas Mapfumo

Het is jullie probleem, jongens
Het is jullie probleem, meisjes
Het is jullie probleem, moeders
Het is jullie probleem, mensen
Het is jouw probleem
Als je nog slaapt
Je praat er niet over
Je verzwijgt het maar
Als het erger en erger wordt
Ga je van binnen dood
Praat er niet over
reageer nergens op
Maar weet dat het je van binnen vermoordt
Je gaat gewoon dood van binnen (3x)
28 jaren onafhankelijkheid
Hebben niets opgeleverd
De vrijheidsstrijd van het volk
Heeft nooit iets opgeleverd
De strijd, het heeft in feite nooit geholpen
En het probleem waar we nu mee zitten
Tegen wie moeten we nu vechten?
En met wie durf je erover te praten?
Het is jullie probleem, jongens
Het is jullie probleem, meisjes
Het is jullie probleem, moeders
Het is jullie probleem, mensen
De mensen gelukkig maken
Dat is het enige wat we willen
Zelfs toen we het land van de kolonialen overnamen
Begrip voor elkaar hebben
Alle mensen gelukkig maken
Ze de goede dingen van vroeger teruggeven
Dat is wat we willen
Laten we doen wat we moeten doen
Voor ons land
Om weer terug te zijn!

Jo Jo - Thomas Mapfumo

Pas op voor politiek
Ik heb je gewaarschuwd Jojo
Laat de politiek, je kunt doodgaan
Die politieke zaken
Jojo, laat ze
Jojo, sterf niet voor het land
Je kunt doodgaan
Jojo, je kunt behekst worden
Je kunt behekst worden
Je kunt doodgaan
Iemand is onverwacht omgekomen
Iemand is onverwacht vermoord
We hebben je gewaarschuwd
Nu huilen we om onze vriend
Daarom zeg ik
Bemoei je er niet mee!
Dus zeg ik “pas op” Jojo
Ik waarschuw je
Velen zijn omgekomen
Jonge mensen vermoord
Ze sterven voor het land
Vermoord omdat ze niet wilden luisteren
Mensen huilen
Families lijden
Dus zeg ik ...

De droom wordt werkelijkheid: 1980-1990

Pas in 1980 werd Zimbabwe onafhankelijk van de Engelsen. De blanke bevolking was lange tijd de baas geweest, daar zou nu verandering in komen. En op een goede manier. De nieuwe president Mugabe wilde de blanke bevolking niet onderdrukken. Hij vroeg mensen samen te werken en respect voor elkaar te hebben. Hij verbeterde de gezondheidszorg, het onderwijs, de landbouw en de wegen. Zimbabwe werd onder leiding van Mugabe hét succesverhaal van Afrika. Zou dit zo blijven?

De droom wordt een nachtmerrie: 1990- nu

Mugabe begon te veranderen. Hij wilde meer macht en dacht daardoor minder aan de bevolking en meer aan zichzelf. De samenwerking tussen blank en zwart liep niet zoals gehoopt. In 2000 voerde Mugabe een nieuw landhervormingsbeleid in. Dit hield in dat grote stukken grond van blanke boeren werden overgedragen aan zwarte boeren zonder grond. De echte reden voor dit beleid was de ontevredenheid van de zwarte bevolking. Zij hadden gevochten voor de onafhankelijkheid maar kregen niet de grond die hen als beloning was beloofd. Mugabe wilde deze groep achter zich krijgen en op hun stem kunnen rekenen. Daarom gaf hij hen nu alsnog een stukje landbouwgrond. Helaas kwam de meeste grond terecht bij familie van Mugabe en vrienden uit leger, politie en politiek, in ruil voor hun steun om hem aan de macht te houden.

Vriendjespolitiek

Maar het landhervormingsplan mislukte. Sterker nog, Mugabe verwoestte hiermee de economie van zijn eigen land. De zwarte boeren hadden onvoldoende vakkennis en vooral Mugabes politieke vriendjes wisten niet wat ze met hun nieuwe land aan moesten. Ze beheerden hun grond vanuit de stad. De mensen noemden het spottend 'mobieltjesbeheer'. Door dit gebrek aan landbouwkennis verwilderden de akkers. De oogsten mislukten, er was dus geen export en daarom geen inkomsten. Werknemers werden ontslagen, het geld werd elke dag minder waard, de armoede nam toe, er kwam hongersnood.

Censuur

Als het slecht gaat met een land, gaan de mensen klagen en willen ze wat anders. Bij de verkiezingen in 2000 stemden veel Zimbabwanen dan ook tegen Mugabe, en dus vóór de oppositiepartij MDC van Morgan Tsvangirai. Toch won de ZANU PF, de partij van Mugabe, met een ruime meerderheid. Iedereen verdacht Mugabe van corruptie en van fraude bij de verkiezingen. Doordat hij zoveel macht had en veel geweld gebruikte, kon niemand hem op de vingers tikken. Bij de verkiezingen in 2002 werden de andere kandidaten bedreigd, kregen ze geen zendtijd op televisie en werden ook hun aanhangers bedreigd en in elkaar geslagen. Op deze manier werd de bevolking gedwongen voor Mugabe te stemmen. Die deed er alles aan om president te blijven. Er kwamen nieuwe wetten die er bijvoorbeeld voor zorgden dat hij kranten die kritiek op hem hadden mocht verbieden. Radio en televisie mochten alleen uitzenden wat Mugabe goedkeurde. Dit heet censuur. Censuur gold ook voor populaire muziek, zoals de muziek van de jonge muzikanten Zhakata en Chiwoniso.

Niets opgeschoten met Mugabe

De mooie plannen die Mugabe in 1980 nog had, had hij niet meer. Hij dacht er alleen aan hoe hij de baas kon blijven. De Zimbabwanen schoten er niets mee op. Ze werden weer onderdrukt, net als in de koloniale tijd. De bevrijding van een regime levert niet automatisch vrijheid en een beter leven op. Net als veel andere Afrikanen hebben helaas ook de Zimbabwanen dit moeten ondervinden.

Muziek en politiek in het leven van Thomas Mapfumo

1945

Geboren in Marondera, niet ver van de hoofdstad Salisbury, nu Harare. Een rustig boerenbestaan.

1955

Verhuisd naar Mbare, de armste township van de hoofdstad. De mensen daar maakten protestmuziek tegen het koloniale regime. Zijn eerste bandje op de middelbare school: The Zulu Brothers. Daarna rondreizend muzikant, schreef vooral Engelstalige liedjes. Soms viel de politie de township binnen om rebellen op te pakken. Mapfumo werd, in zilveren glitterpak, ook een keer opgepakt. Eén politieman was een groot fan, daarom werd hij weer vrijgelaten.

1972

Verhuisd naar mijnstad Mangura. Een nieuwe band: The Hallelujah Chicken Run Band. De naam verwijst naar de kippenboerderij waar hij als oppasser werkte. De muziek werd Chimurenga genoemd, wat ‘strijd’ betekent. Met het nummer ‘Morento’ waarschuwde Mapfumo voor oorlog. Met ‘Ngomo Yarira’ vroeg hij aandacht voor mensenrechten. De teksten gingen over het zware leven van de mensen en de strijd tegen de Engelse machthebbers. Die wilden de traditionele cultuur vernietigen die volgens hen heidens was. Dansen en muziek met het traditionele instrument mbira werden door hen verboden. De protestliederen van Mapfumo waren juist gebaseerd op traditionele muziek, mét de verboden mbira en zelfs met enorme versterkers! Logisch dat deze muziek in de jaren zeventig bij de bevolking razend populair werd. De Zimbabwanen reageerden op het Engelse verbod met geheime optredens, vaak ‘s nachts, en nachtelijke danswedstrijden.

1980

Feestelijke viering van de onafhankelijkheid met president Mugabe, en gezamenlijk optreden van Mapfumo met de beroemde reggaezanger Bob Marley. (Er zijn helaas geen beelden van). Toen Mapfumo zag dat het de verkeerde kant opging met Mugabe, schreef hij opnieuw protestnummers, zoals ‘Corruption’. Tegen de hebzucht en corruptie van Mugabe en zijn vrienden, en de verslechterende economische situatie. Met het nummer ‘Jojo’ waarschuwt hij jonge mensen zich niet te bemoeien met politiek.

1995

Veel buitenlandse tournees. De muziek bleef gericht op Zimbabwe met intense mbira-melodieën en vrolijke township-dansmuziek, geïnspireerd op reggae, R&B, en Afrikaanse jazz. De teksten werden steeds feller. Het werd verboden om het album ‘Chimurenga Explosion’ op de radio te draaien. Ook kwam de politie met verzonnen aanklachten tegen Mapfumo. Uiteindelijk vluchtte hij met zijn gezin naar de VS, waar hij nu nog woont.

En nu

Mapfumo blijft van grote betekenis voor de Zimbabwanen. Niet voor niets noemen ze hem ‘De leeuw van Zimbabwe’ en de koning van het protestlied. Hij is de stem van het volk. Zelf zegt hij ‘de stem van de stemlozen’ te willen zijn, van degenen die de mond wordt gesnoerd. In 2018, niet lang nadat Mugabe was afgezet als president, keerde Mapfumo na bijna 15 jaar terug naar Zimbabwe om op te treden voor zijn landgenoten.

Opdracht 2

Lees de tekst hierboven en beantwoord de volgende vragen:

1. Hoe gebruikte Mapfumo zijn muziek tegen de Engelsen toen die nog de baas waren? Waarom deed hij dat?
2. Tegen welke misstanden protesteerde hij tijdens het bewind van Mugabe? Noem er twee.
3. Sommige mensen zeggen dat hij nu een mooi leven heeft in Amerika en dat het lekker makkelijk is om te vluchten. Wat vind jij, is het lekker makkelijk of zie jij het anders? Geef in vijf zinnen je mening.
4. Hoe oud is Mapfumo nu? Ken jij andere muzikanten van zijn leeftijd die nog steeds zo populair zijn?

Book Cafe Harare: middelpunt van cultuur zonder censuur

Mensen zoeken altijd een uitlaatklep voor hun gevoelens. Ook, of misschien juíst, als het niet goed gaat in een land. Dat gebeurt vaak in de vorm van livemuziek, theater, stand-upcomedy of gedichten, maar ook in de vorm van debat en protest. Het Book Cafe in de hoofdstad Harare, vroeger een boekhandel in een winkelcentrum, is een plek waar mensen kunnen eten of drinken, maar waar ze ook kunnen optreden en debatteren. Vreemd genoeg is het ook een plaats waar geen censuur is. Hier kon de eerder genoemde zangeres Chiwoniso wél optreden. Het Book Cafe werd niet verboden zodat de overheid de bevolking toch in de gaten kon houden. Maar het werd ze niet gemakkelijk gemaakt. Tegen de directeur van het café werd geregeld gedreigd met arrestatie. De politie kon zomaar binnenvallen, dus de mensen waren op hun hoede. Vooral jongeren zijn heel actief in het Book Cafe. Zij bespelen ook weer vaak de mbira, het traditionele instrument dat zolang verboden was. Dat is goed, want een groot deel van de jonge generatie is uit Zimbabwe vertrokken of overleden (meestal aan aids). De jongeren die zijn achtergebleven blazen de Zimbabwaanse cultuur op deze manier gelukkig weer nieuw leven in.

Opdracht 3

Lees de tekst hierboven over het Book Cafe en beantwoord de volgende vragen:

1. Waarom zou de overheid het Book Cafe laten bestaan?
2. Hoe laat de overheid toch zien dat ze er is en ze de zaak in de gaten houdt?

De mbira: instrument met magische krachten

De mbira bestaat uit een houten plankje met ongeveer 24 ijzeren pennetjes die je bespeelt met de toppen van je duim. Het wordt daarom ook wel een duimpiano genoemd. Vaak hangen er losse metalen ringetjes of kroonkurken aan als een soort rammelaars. De mbira is vaak geplaatst in een kalebas die werkt als een versterker. Het tokkelende geluid is voor veel Zimbabwanen verslavend. Ze kunnen niet stoppen met luisteren en ook niet met spelen. Vroeger kwam de mbira goed van pas tijdens lange tochten: zo ging je je niet vervelen. Het was dus een soort voorloper van de mp3-speler. Een muziekleraar vergelijkt mbira-muziek met een draaiend fietswiel: “Als het stilstaat kun je de afzonderlijke spaken zien, maar als het eenmaal begint te draaien zie je alleen een waas.”

Heidens?

Traditioneel wordt geloofd dat de mbira een taal spreekt die de goden - de geesten van overleden voorouders - verstaan. De mbira-speler kent deze taal, dus hij of zij kan met de goden praten! Niet iedereen geloofde hierin. Toen de Engelsen nog de baas waren, verboden ze het bespelen van de mbira. Zo’n geloof was ‘heidens’. In Engeland geloofde men in één god. Dat zouden de Zimbabwanen ook moeten doen.

Praten met de voorouders

In veel Afrikaanse landen wordt geloofd dat na iemands overlijden de geest van de dode overgaat naar een hogere wereld. Dit gelooft men van oudsher ook in Zimbabwe. De geesten bieden bescherming, maar kunnen ook angst opwekken. Zo worden ziekte of ongeluk dikwijls ervaren als straf van de goden, bijvoorbeeld omdat je hen niet genoeg eer hebt bewezen (door middel van bijvoorbeeld offers). De Zimbabwanen hebben contact met de geesten van hun overleden voorouders tijdens een ritueel dat uren kan duren. Met de klanken van de mbira wordt toegewerkt naar een climax waarbij één of meer medium(s) in trance raken. Via de mbira maken zij contact met de geesten. Zo kunnen de mensen via het medium hun problemen voorleggen aan de geesten en om een oplossing vragen.

Eindopdracht: Mutare Magazine

Schrijf je eigen songtekst over het Zimbabwe van nu.

Als je alle teksten hebt gelezen, heb je vast wel een indruk van het leven daar. Lijkt je dit een fijn leven, of juist niet? En waarom? Wat zou je anders willen? Als jij daar woonde, zou je dan naar het Book Cafe gaan? Zou je daar ook gaan optreden? Zie je belangrijke verschillen met Nederland? Wat vind je fijn of juist niet fijn aan het leven in Nederland als je het vergelijkt? Waar ben je het in Nederland niet mee eens? Zou dit anders kunnen en, zo ja, hoe dan? De tekst moet voor jou persoonlijk belangrijk zijn en betrekking hebben op het dagelijks leven in Zimbabwe en/of in Nederland.

Het is natuurlijk een songtekst, dus het is helemaal mooi als er iemand is die bij de tekst muziek kan maken!
Neem de tekst op in Mutare Magazine.

Woordenlijst

Woord	Betekenis
Ambassadrice/ambassadeur	Officiële vertegenwoordiger, bijv. van een land, maar ook voor sport, muziek e.d.
Behekst	Iemand die door een ‘kwade macht’ of door een ander mens ‘vervloekt’ is of ‘betoverd’. In veel landen wordt hierin geloofd
Bira	Ritueel waarbij via een medium (tussenpersoon) contact wordt gezocht met de voorouders
Book Cafe	Café en ontmoetingsplek, zonder censuur, waar mensen debatteren en optreden (theater, muziek, stand-upcomedy, etc.)
Cellphone beheer	Negatief bedoeld. Beheer op afstand van een groot bedrijf via een mobieltje (= cell phone)
Censuur	Verbod op vrijheid van meningsuiting. Kranten, radio of televisie mogen alleen door de overheid goedgekeurd nieuws laten zien, dus bijv. geen meningen van de oppositie
Climax	Hoogtepunt
Corruptie	Niet eerlijk omgaan met geld dat je beheert, maar dat niet van jou is: mensen omkopen, geld in eigen zak steken, etc. Corruptie is overal een probleem, maar vooral in arme landen.
Debatteren	De argumenten vóór en tegen een belangrijk onderwerp in het openbaar bespreken
Democratie	Politiek systeem waarin het volk de regering kiest. Die kan geen ongewenste maatregelen of wetten opleggen. Als ze dat toch probeert kan een regering worden weggestuurd.
Fraude	Valse voorstelling van zaken geven om er financieel beter van te worden, bijv. om minder belasting te betalen, meer bonus te krijgen of een uitkering te ontvangen terwijl je zwart werkt