Onderwerp 6


Aids en het dagelijks leven

Over de hele wereld sterven dagelijks talloze mensen aan aids. Mensen kunnen wel medicijnen nemen - aidsremmers - waardoor ze langer gewoon kunnen blijven leven. Maar die zijn voor de meesten onbetaalbaar. En als je weinig weerstand hebt omdat je slecht of onvoldoende te eten hebt, zullen ze nauwelijks helpen. In zuidelijk Afrika, ook in Zimbabwe heeft vrijwel iedereen familieleden, buren of vrienden aan de ziekte verloren. Voor het bedrijfsleven is het ook moeilijk. Mensen die net zijn opgeleid voor een vak kunnen ziek worden, dus moet de werkgever opnieuw iemand opleiden. De ziekenhuizen staan onder zware druk en verpleegkundigen werken onder moeilijke omstandigheden: te weinig personeel en bedden, en tekort aan medicijnen. Wat komt een aidsverpleegkundige in Zimbabwe tegen ook wat preventie betreft - op het gebied van HIV/aids?


Voorkennis:

Lees voor een goed begrip van het onderwerp eerst deze tekst:

Wat is HIV/aids?

Aids is een ernstige ziekte die niet te genezen is. HIV is het virus dat aids kan veroorzaken. Het virus zorgt ervoor dat je afweersysteem het niet meer goed doet. Je wordt dan veel sneller ziek dan normaal.

Het virus is in 1981 pas ontdekt. Toch zijn er al miljoenen mensen aan gestorven.

Je kan HIV krijgen als je onveilig vrijt, maar ook via bloedcontact. Er is nog geen medicijn tegen gevonden. Wel zijn er aidsremmers. Deze pillen zorgen ervoor dat het langer duurt voordat je echt ziek wordt. Maar als je slecht of onvoldoende eet en je dus weinig weerstand hebt, zullen ze nauwelijks helpen.


Wat is het verschil tussen HIV en aids?

Aids ontstaat bij mensen die besmet zijn met het HIV-virus. De witte bloedlichaampjes in het lichaam beschermen ons tegen virussen en bacteriŽn. Het HIV-virus maakt die witte bloedlichaampjes kapot. Je weerstand is dan veel lager dan van een gezond iemand. Van een onschuldig griepje kun je ineens doodziek worden. Als dit gebeurt heb je niet meer alleen het HIV-virus, maar spreken we van aids.


Hoe loop je HIV op?

Door contact met besmet bloed of door onbeschermde seks. Hiv zit namelijk in bloed, sperma en vaginaal vocht. De kans op een infectie via bloedcontact is klein. Muggen brengen geen HIV over en je krijgt het virus ook niet van zoenen, knuffelen, of handen schudden.
Door te vrijen met een condoom - er zijn ook vrouwencondooms - bescherm je jezelf tegen besmetting via seks. Behalve de gewone condooms zou het veilige en prima bevallende vrouwencondoom vaker opgenomen moeten worden in het rijtje voorbehoedmiddelen. Met name omdat in veel landen vrouwen op seksueel gebied weinig te vertellen hebben. In Zimbabwe is het makkelijk te krijgen, maar of het al veel gebruikt wordt?


Wanneer loop je wel risico?


Aidsremmers

Voor de meeste mensen in arme landen zijn aidsremmers veel te duur. Wie de medicijnen wel kan betalen, moet vaak naar de dokter voor bloedonderzoek. In gebieden met een gebrekkige gezondheidszorg is dat al gauw een onoverkomelijk probleem. In ontwikkelingslanden heeft minder dan 25 procent van de HIV-geÔnfecteerden toegang tot medicijnen.


Opdrachten

Verdeel de klas in vier groepen. Ieder groepje maakt ťťn van de onderstaande opdrachten. De gevonden antwoorden presenteer je aan elkaar. Samen werk je aan de vijfde opdracht.


Opdracht 1

Lees de teksten 'Hiv/aids, de relatie met armoede en taboes' en 'Aids geen ziekte?' en beantwoord de onderstaande vragen.

  1. Het aidsprobleem is in Afrika groter dan in de rest van de wereld. Noem drie oorzaken die te maken hebben met armoede.
  2. Noem twee andere oorzaken die ook voor Zimbabwe gelden.
  3. Waarom is het voor meisjes belangrijk meer zelfvertrouwen te ontwikkelen? Motiveer je antwoord.


Hiv/aids, de relatie met armoede en taboes

De verspreiding van hiv/aids in Zimbabwe, en in andere Afrikaanse landen, heeft verschillende oorzaken die voor een groot deel te maken hebben met armoede:

De verspreiding hangt ook samen met het taboe rond praten over zaken rond seks, en het door veel Afrikaanse regeringen ontkennen van de ernst van de problemen. In Zimbabwe sterven per jaar circa 200.000 mensen aan aids. Daarmee staat het internationaal op de vijfde plaats. De druk op de gezondheidszorg is door alle aidspatiŽnten enorm toegenomen. De meeste ziekenhuisbedden worden door hen bezet. Maar ook gaan velen terug naar hun familie op het platteland. Door de vele sterfgevallen is de levensverwachting teruggelopen. In 1990 was die 61 jaar, nu nog maar 37 jaar. In Zimbabwe heeft ongeveer ťťn op de vijf kinderen een ouder verloren aan aids. Vaak is het slechts een kwestie van tijd voordat ook de andere ouder sterft.


Aids geen ziekte?

In veel Afrikaanse landen zien de mensen aids niet als een ziekte en is praten erover taboe. Vooral op het platteland is sprake van voorouderverering, geloof in de geesten van de voorouders. Mensen denken dat ze ziek worden omdat hun voorouders ergens boos over zijn. De ziekte is een straf, de zieke is behekst.

De kruidendokter, de nanga, bepaalt of de zieke behekst is door de voorouders. De zieke krijgt een drankje of een zalfje en moet een ritueel bijwonen om de beheksing op te heffen. Als dit niet werkt wordt er een Bira georganiseerd. Dat kan uren duren. Door middel van Mbira-muziek worden de voorouders geroepen. Dit gebeurt via een medium dat met hen kan spreken en om vergeving kan vragen. Het Bira-ritueel wordt beschouwd als het laatste redmiddel en de enige manier om de ziekte te overwinnen.
Afrika is het door aids zwaarst getroffen continent. De ziekte doodt honderden mensen per dag. Alleen sterven ze niet aan de gevolgen van aids, maar zogenaamd aan tuberculose of 'longontsteking'. Nelson Mandela doorbrak dit toen zijn zoon overleed, zo blijkt uit het volgende persbericht :

Nelson Mandela: "Mijn zoon is gestorven aan aids."
Enkele uren na het overlijden van zijn zoon Makgotho Mandela maakte ex-president Nelson Mandela dit nieuws bekend op een persconferentie bij hem thuis in Johannesburg. Hij verbrak zo doelbewust het taboe op aids in zijn land dat zo zwaar wordt geteisterd door de ziekte. Mandela beklemtoonde dat zijn zoon aan aids was gestorven: "Laten we open zijn over aids, laten we het niet verstoppen. De enige manier om het als een normale ziekte te gaan beschouwen, zoals kanker of tbc, is bij elk overlijden eerlijk te zijn over de doodsoorzaak."


Opdracht 2

Lees de tekst 'Zimbabwanen vertellen' en bestudeer de SDG pagina. Beantwoord daarna de onderstaande vragen.

  1. Leg uit wat de Duurzame Ontwikkelingsdoelen zijn. Welk doel gaat specifiek over de bestrijding van aids?
  2. Wat is anders aan de Duurzame Ontwikkelingsdoelen? Waarom zou deze actie echt werken? Wat is jouw mening?
  3. Er is voorlichting van de overheid, onder andere via de media in Zimbabwe. Vind jij dat er genoeg aan wordt gedaan? Motiveer je antwoord.


Zimbabwanen vertellen


De ervaringen van een werkgever, Nomsa en Prisca.

Ik heb een textielbedrijf in Harare. Het valt de laatste jaren niet mee om het bedrijf te runnen. Steeds meer werknemers overlijden aan aids. Tegenwoordig trainen we niet ťťn maar twee mensen voor een baan. We houden er rekening mee dat ťťn van de twee vroegtijdig sterft. Ook is het verzuim door ziekten en begrafenissen erg hoog. We hopen het ziekteverzuim tegen te gaan door aidsremmers te verstrekken aan zieke werknemers. De katoenproductie loopt terug, ook daar zijn minder arbeidskrachten beschikbaar. We zijn bang dat we straks niet genoeg katoen aangeleverd krijgen om het bedrijf draaiende te houden. Het is echt een nationale ramp.


Nomsa, 13 jaar:

Mijn vader is een paar jaar geleden overleden. Daarna werd mijn moeder ziek en moest ik voor haar zorgen. Ze werd steeds zieker en vorig jaar stierf ze. Ik woon nu samen met mijn broertje Dave (10) en zusje Brenda (8) in een eenkamerwoning. Mijn tante woont naast ons. Als ze wat extra geld heeft, helpt ze ons, maar het is niet makkelijk voor haar. Ze heeft ook haar eigen familie. Mijn tante heeft me leren koken. Ik maak huizen schoon in ruil voor eten en af en toe werk ik op het land. Dave zit op school, maar het schoolgeld is hoog. Als het minder zou kosten kon ik zelf ook naar school. Nu kan ik niets leren en moet ik altijd dit werk blijven doen.


Prisca, 35 jaar:

Wij worden al een jaar behandeld met aidsremmers. Sindsdien is onze gezondheid met sprongen vooruit gegaan. Dat Prisca en Shadreck nog samenwonen is een wonder. Logisch dat Prisca het er wel moeilijk mee heeft. Ik ben mijn man altijd trouw gebleven en toch heb ik hiv gekregen. Haar woede daarover is groot. De meeste stellen waar hetzelfde is gebeurd gaan dan ook uit elkaar. Maar Prisca probeert haar man te vergeven. Ze probeert de laatste jaren van hun leven in vrede samen met hem door te brengen.


Opdracht 3

Lees de teksten 'Seks of geen seks', 'Zimbabwanen vertellen' (de laatste tekst hierboven), 'Aidsvoorlichting en verzorging aidspatiŽnten in Zimbabwe' en 'Werken in het ziekenhuis, ca. 2008' en beantwoord de onderstaande vragen.

  1. Voor jongens en meisjes is het lastig is om aan veilig vrijen te doen. Noem twee redenen.
  2. Aids beÔnvloedt ook het bedrijfsleven. Hoe lijden bedrijven eronder? Noem twee redenen.
  3. Hoe ziet de zorg voor aidspatiŽnten eruit in Zimbabwe? Noem de twee meest voorkomende.
  4. Een aids-verpleegkundige in het ziekenhuis werkt onder moeilijke omstandigheden. Welke verbeteringen zijn nodig om beter te kunnen werken?


Seks of geen seks

In Nederland wordt seks gebracht als iets bijzonders en prettigs, in Afrika wordt seks gebracht als gevaarlijk, eng, je wordt er ziek van, en dus kun je er maar beter niet aan beginnen. Dat is de boodschap die verspreid wordt onder jongeren. Maar als meisje heb je daar weinig aan want geen enkel meisje kan daarmee een opdringerig vriendje tegenhouden die weigert een condoom om te doen.
Een belangrijke stap in het bestrijden van aids is dus het op een andere manier benaderen van seksualiteit. Positiever en meer open. Vrouwenemancipatie speelt daarin een belangrijke rol. Speciaal voor meisjes is er bij Zimbabwaanse jongeren dan ook aandacht voor 'girls empowerment'. Daarbij wordt gepraat over onderwerpen als zelfvertrouwen, vertrouwen in anderen, leren om nee te zeggen, invloed van de media, wat wil je later e.d.


David Manyakaidze, 25 jaar, coŲrdinator voorlichting hiv/aids:

Vooral jongeren van 15-24 jaar, zo'n 60 % van de bevolking, worden in Zimbabwe door aids bedreigd. Zij zijn seksueel het meest actief en economisch gezien zijn zij natuurlijk de toekomst van het land. De voorlichtingscampagne richt zich dan ook met name op hen. "Red je hen, dan red je het land!", zegt men in Zimbabwe. Ook hier zien jongeren via de computer en de televisie natuurlijk van alles voorbij komen over seks. Maar in Zimbabwe mag er niet over seks gepraat worden. Vraag je je vader erover of probeer je in de winkel condooms te kopen dan word je behandeld alsof je een seksfanaat bent. Want seks hoort bij getrouwde mensen. Vervelend is dat je ook een SOA kunt oplopen. Weer zo'n taboe, want praat je erover dan weet in een mum van tijd de hele township dat jij een SOA hebt. De mensen zijn vaak wel goed opgeleid maar ook erg traditioneel. Word je ziek dan zien veel mensen dat als een straf van de voorouders. Ze denken dan dat je iets hebt gedaan waarover de voorouders boos zijn, die straffen je dan met HIV. Ook op school komt seksualiteit of hiv/aids te weinig aan de orde, al is er wel verbetering. Als het er dan over gaat is de boodschap: 'seks, begin er niet aan! Beheers je!'
Dat de keuze om geen seks te hebben heel lastig is voor een jongere wordt daarbij volledig vergeten. Het is ingewikkeld als je jong bent en je kunt zo moeilijk iets te weten komen over seks. Jongeren zijn nieuwsgierig en experimenteren, meestal zonder condooms. Zo vinden veel besmettingen al op jonge leeftijd plaats.


Aidsvoorlichting en verzorging aidspatiŽnten in Zimbabwe


Voorlichting via overheid en media

Voorlichting over aids vindt plaats via de afdeling Gezondheid van gemeenten, maar er is nauwelijks geld voor beschikbaar. Voorlichting is ook te horen op radio en televisie. Maar de boodschappen duren meestal kort en er zijn geen programma's waarbij mensen vragen kunnen stellen. In de voorlichting wordt erop aangedrongen dat:

Verder staan langs de wegen grote billboards waar de boodschap in enorme letters opstaat. Op dit bord staat:
Hiv aids kun je vermijden & voorkomen, VRIJ NIET of DOE HET VEILIG!


Verzorging Aidspatienten

Mensen met aids hebben verzorging nodig. Omdat in de ziekenhuizen vaak geen plaats is, gaan zij terug naar hun geboortestreek waar ze door familie worden verzorgd, of door thuiszorgers. Van thuiszorg heb je vast wel eens gehoord. Het betekent dat getrainde vrijwilligers bij mensen thuis langs gaan om ze te verzorgen. Zij wassen de patiŽnten, geven ze hun medicijnen en verschonen verband. Dit gebeurt ook in Zimbabwe.

Op de foto hier rechts staan de Nederlandse Maeva met Gladys (links) en Christina (rechts ), twee thuiszorgers. Gladys bezoekt vrouwelijke aidspatiŽnten aan huis. Voedsel is hun grootste probleem. Ze weten dat ze gezond en gevarieerd moeten eten, maar de duurdere groentes en fruit zijn voor hen niet te betalen. Als ze geluk hebben eten ze 2 keer per dag sadza (maÔsmeelpap) met wat lokale groente: kovo (een soort spinazie) of kool. Maar vaak is daar ook geen geld voor.


Een paar ervaringen van Gladys:

"Mevrouw L. heeft TBC en moet medicijnen innemen bij het eten. Dat moet omdat je anders moet overgeven. Behalve dat het naar is heb je er dan misschien niets aan. Maar vaak heeft ze niets te eten!"

"Mevrouw E. heeft uitslag en geen geld voor zalf. Ze is al HIV-positief sinds 1984. Nadat haar man overleed heeft ze jarenlang voor het gezin kunnen zorgen, maar nu met die crisis wordt het steeds moeilijker. Ze maakte kleding en verdiende daar genoeg mee. Maar nu zijn de stoffen erg duur en bijna niemand koopt nog nieuwe kleren. Ze heeft nog net genoeg geld voor twee sadza maaltijden per dag, met wat groente of vlees."

"Mevrouw M. ligt in een schemerig kamertje onder een pak dekens in haar bed met ťťn van haar dochters naast zich. Ze heeft geen aidsremmers. Ze had tbc maar nu niet meer, al is ze nog zwak en hoest ze veel. Haar huis is ongeveer 6 m2. Iets groters kan ze niet betalen. Daar woont ze met haar vier dochters. Ze slapen er elke nacht met zijn vijven. Geen wonder dat de dochter naast haar nu tbc heeft."

"Onderweg komen we op straat Helen tegen met een vriendin. Helen is pas een jaar of 20 en ook met hiv besmet. Zij haalt elke maand haar medicijnen op bij het ziekenhuis en zorgt zo goed mogelijk voor zichzelf. Zij wil ook thuiszorger worden. Daarvoor volgt ze onze cursus."

"Mevrouw L. is boos op haar man. Hij is bij haar weggegaan toen bleek dat ze HIV-positief was. Hij was zelf ook positief getest, maar accepteerde dit niet en is vertrokken. Mevrouw L. heeft geprobeerd contact met hem te krijgen maar hij reageerde nooit. 'Husbands love us when we are well, but desert us as soon as we get sick'. De mannen van de andere vrouwen die we bezoeken zijn allemaal overleden."


Echtparen en de hiv-test

Thuiszorger Tatenda vertelt: "Vrouwen komen vaak eerst zonder hun man naar de kliniek voor een hiv-test. Als de test positief uitvalt, kan de echtgenoot vervelend reageren. Hij kan haar beschuldigen van vreemd gaan en haar in het ergste geval mishandelen of in de steek laten. Terwijl het vaak veroorzaakt wordt door mannen die zelf vreemd gaan. Ook als hij weet dat zijn vrouw seropositief is, weigert de man vaak een test. Laatst kwam hier een zwangere vrouw voor een test. Haar man bleef buiten wachten. Ik vroeg hem waarom hij niet binnen kwam. "Dat testen is alleen voor vrouwen. Ik zie er niet ziek uit, ik ben sterk!", zei hij. Toen zijn vrouw seropositief bleek, ontplofte hij maar weigerde een test. Ik ben toen vaak bij ze op bezoek gegaan. Na een maand kon ik de man overhalen zich te laten testen. Ook hij was seropositief. Dat nieuws zette zijn wereld op zijn kop. Hij bood zijn vrouw excuses aan, zijn gedrag veranderde. We zien vaak dat mannen van houding veranderen, als ze zelf positief blijken te zijn."


Werken in het ziekenhuis, circa 2008

(2007 - 2009: een periode van enorme inflatie en lege schappen in de winkel)


Christina

Verpleegkundige Christina werkt op de afdeling Verloskunde in het ziekenhuis van Mutare. Dit is haar verhaal: "Vanochtend begon ik om half acht. Eerst overdracht met de nachtdienst, daarna rennen vanwege een spoedbevalling. De baby wassen en testen moest snel want de moeder was hiv-positief en bloed kan besmettelijk zijn. Maar gelukkig was de baby gezond. Vroeger beschikten we over allerlei apparatuur al was die niet zo uitgebreid als in het westen. En medicijnen hadden we ook. Nu is die apparatuur kapot en medicijnen zijn er bijna niet meer. Wat kan ik nog bieden aan patiŽnten behalve hulp bij de bevalling? Een luisterend oor, een bemoedigend woord, soms wat vitaminepillen..."


Hoe haar leven is veranderd

"Mugabe bracht ons land aan de afgrond. Veel van mijn collega's zijn vertrokken naar het buitenland. Je begrijpt misschien dat wij niet zoveel meer kunnen doen. Vroeger had ik een tweedehands autotootje. Nu moet ik een uur lopen naar mijn werk want een auto is niet meer te betalen. Gelukkig staat mijn zoon elke dag in de rij bij de supermarkt. Daar weet hij soms nog aan wat eten te komen. Verder hebben we een kleine moestuin die mijn man bewerkt, en bewaakt. Ik ben de enige die werk heeft. Maar ik weet niet wat ik verdien, want ik krijg vaak geen salaris. Het is de laatste jaren heel snel bergafwaarts gegaan. Ik verdiende altijd 100 US$ per maand en nu nog geen 5 US$. Wat kun je daar nu voor kopen!"


Onnodige slachtoffers

"Vandaag overleed er een vrouw in het ziekenhuis. Oorzaak? Haar man kon bij de bank niet genoeg geld opnemen om de behandeling te betalen. Van Mugabe's regering mag iedereen in verband met de inflatie maar een vaststaand beperkt bedrag per dag van z'n rekening halen. Al spaar je weken van tevoren dan nog is het niet genoeg om een ziekenhuisrekening van te betalen. En als de ziekenhuis opname urgent is kun je niets doen! De man had genoeg geld op zijn rekening maar hij kon er niet aankomen. Nu is zijn vrouw dood."


Opdracht 4

Lees de teksten 'Seks of geen seks?' (deze tekst staat hierboven) en 'Peer-education: leeftijdsgenoten begrijpen elkaar beter' en beantwoord de onderstaande vragen.

  1. Wat zijn peer educators?
  2. Waarom richt de voorlichting van peer-educators zich vooral op jongeren van 15- 24 jaar ?
  3. Hoe worden zij in Zimbabwe betrokken bij de aidsvoorlichting?
  4. Zou het in Nederland ook werken? Waarom wel /niet?
  5. Bedenk een onderwerp waar jij wel peer-educator voor zou willen zijn en leg uit waarom.


Peer-education: leeftijdgenoten begrijpen elkaar beter

'Peer' is Engels voor 'gelijke'. Peer-educators zijn jongeren die voorlichting geven aan andere jongeren. Dit werkt heel goed omdat leeftijdgenoten elkaar beter begrijpen en sneller iets van elkaar aannemen.


Anderson vertelt :

"Ik ben graag peer-educator. Ik werk in een goed team. We krijgen workshops om trainer te worden. Doordat we over van alles discussiŽren leren we veel, ook voor onze persoonlijke ontwikkeling. Verder help ik bij het organiseren van activiteiten in het jongerencentrum. Bijvoorbeeld: darts, schaken, muziek, dansen, sporten, spreken in het openbaar en 'girls empowerment'. Mijn ideaal is een HIV-vrije generatie op te laten groeien door mensen goed te informeren."


Prudence Mikisoni (21) vertelt:

"Peer-educator zijn is leuk. Er gebeurt een hoop, ik zie veel mensen en ik kom overal.
Speciaal voor meisjes doen wij aan 'girls empowerment'. We praten dan over zelfvertrouwen, vertrouwen in anderen, je sterke en zwakke punten, leren om nee te zeggen, invloed van de media en hoe je jezelf in de toekomst ziet. De meisjes praten daar graag met elkaar over. Praten en discussiŽren vind ik het leukst."


David Manyakaidze vertelt:

"Sinds 2007 ben ik coŲrdinator van het peer-educator programma. De afgelopen jaren heb ik veel zien veranderen, ook bij mijzelf. Ik begrijp het leven nu beter. Ik begrijp de voordelen van positief in het leven staan en hoe ik dat ook anderen kan leren. Ik kan nu ook beter accepteren dat mensen soms een andere kijk op het leven hebben. Daarom is het programma goed. Het geeft je meer zelfvertrouwen waardoor je beter functioneert in een groep. Volgens het Ministerie van Gezondheidszorg daalde in 2007 het aantal geÔnfecteerden in Zimbabwe van 24% naar 18%. Peer-education heeft dus echt resultaat. Ik zie jongeren positief veranderen. Er zijn veel bezoekers in onze jongerencentra, een aantal van hen wil ook graag peer-educator worden. Ze willen samen de gemeenschap opbouwen en anderen helpen hun leven op orde te krijgen."


Eindopdracht: Mutare magazine

Voor Mutare magazine maak je samen met je klasgenoten een voorlichtingscampagne over aids. Hoe zou jij de mensen in Zimbabwe duidelijk maken wat ze kunnen doen om besmetting tegen te gaan? Beschrijf dit. Maak voor het magazine ook een advertentie tegen aids. Voorbeelden kun je op internet vinden, als je bijvoorbeeld via Google op zoek gaat naar advertenties over aids. Uiteindelijk komt deze advertentie in het magazine, samen met een artikel over de campagne die jullie met elkaar bedacht hebben.